door Heleen van den Broek
Heleen van den Broek is illustrator, atelierpedagoog en rechtbanktekenaar. Op reis in Calabrië kwam ze op het spoor van de Engelse kunstenaar Edward Lear, die er in 1847 een reis maakte – en onderweg maakte hij er tekeningen. Heleen werd enthousiast en organiseert er dit najaar een tekenreis. In dit artikel beschrijft ze haar en Lears ontdekkingsreis.
Zaterdag 25 juli 1847 huurden de Engelse kunstenaar Edward Lear en zijn reisgenoot John Proby een boot om van Messina, Sicilië, naar Reggio di Calabria te varen. Ik arriveerde op vrijdagavond 13 februari 2026 in dezelfde stad per trein. Edward Lear had een plan; hij wilde een voettocht maken om het binnenland van Calabrië te beschrijven en in beeld te brengen; een streek waar misschien nog nooit een Engelsman was geweest.
Er waren geen herbergen en dus bleef hij enkele dagen in Reggio om brieven te regelen waarmee hij onderweg bij bepaalde families terechtkon. Voor mij was het simpeler. Ik huurde een auto bij het vliegveld en reed de route langs de kust die mijn telefoon me wees. Ik moest een beetje wennen aan de rijstijl van Italianen; snelheidslimieten, inhaalverboden? De kwaliteit van de wegen: na Bova Marina kronkelde een steile weg, vol gaten, de donkere bergen in. Bij de aanblik van het verlichte Bova in de verte stopte ik van verrukking; wat lag mijn eindbestemming daar prachtig; zelfs in het donker!
Edward en John vertrokken op 29 juli 1847 met een gids en een muildier en liepen vanuit Reggio Calabria meteen de heuvels in en volgden dus niet de weg langs de kust, die ik reed. Ze legden hun gids, Ciccio, hun plan uit: “… our plan was to do always just as we pleased– going straight a-head or stopping to sketch, without reference to any other law but our own pleasure“.
Ik had nog nooit gehoord van Edward Lear. In Bova maakte ik kennis met Alessandra van wie ik een appartement huurde. Ik was naar Bova gekomen om er simpelweg ‘te zijn’. Door gewoon maar te gaan zitten tekenen lukt me zoiets altijd goed. Mijn eerste tekening maakte ik van het smalle straatje waar de ingang van mijn appartement was.
Ik verkende het dorp en klom omhoog naar het uitzichtpunt en zocht de zee. Maar de wolken hingen laag en de zee ging op in de lucht; ik zag geen horizon. Dwalend door de restanten van de Joodse wijk daalde ik weer af naar Piazza Roma en onderweg zag ik een bank met een bijzondere tekst: “The great characteristic of Calabrian towns, picturesquely speaking, appears to consist in the utter irregularity of their design, the houses being built on, under, and among, separate masses of rock“. Ik was er nog maar net, maar het leek me aardig te kloppen: de rotsen zijn allesbepalend; ze maken deel uit van de huizen en zijn in harmonie met de huizen. Toen ik beter keek, zag ik dat de bank de vorm van een opengeslagen boek had en las ik voor het eerst de naam ‘Edward Lear’.
Ondertussen werd het weer beter en trok de bewolking op. Ik wandelde weg van Bova en ging op het paar kilometer afstand het zicht op het dorp zitten tekenen. Ook de geiten die langs me trokken legde ik vast en onbewust tekende ik ook Rocca di Pentedatillo in de verte.
Terug in het dorp tekende ik het uitzicht vanaf mijn terras en gebruikte ik een bruine tekenstift die mooi ‘blende’ met de aquarelverf. Het Napels geel kwam hier enorm goed van pas.
Toen ik Alessandra weer sprak vroeg ik naar de boekbank. Zij mailde me een pdf met het originele manuscript van ‘Journals of a Landscape Painter in Southern Calabria, by Edward Lear‘, uitgegeven in 1852. In dat document las ik dat Edward Lear in twee dagen van Reggio di Calabria naar Bova liep en hij het dorp tijdens de laatste klim een ‘spookschip’ noemde, omdat het maar niet dichterbij leek te komen. Ik zou later die week dezelfde route omgekeerd wandelen; met de Etna voor me en Bova achter me. Hij beschrijft in het boek het landschap zoals ik het ook zag; de lijnen, de kleurvlakken, de texturen van gewassen. De ruigheid van de rotsen, de kleuren in de lucht. Hij vond Calabrië adembenemend mooi, net als ik.
Het dorpje Palizzi, getekend door Edward Lear
In het document waren ook zwart-wit litho’s opgenomen, maar tot mijn verrassing ontdekte ik in de plaatselijke tabacchi Il Borgo Antico een ander boek over Edward Lear: ‘Edward Lear, Cronache di un viaggio a piedi nella Calabria del 1847‘, geschreven door Raffaele Gaetano. Er stonden naast foto’s heel mooie pentekeningen en aquarellen in. Ik besloot het online te bestellen en te laten bezorgen in Nederland, want het was een flink boek en ik had al zo’n zware rugzak. Ik dronk een paar extra koffie om nog wat langer te kunnen bladeren in het boek.
Een aquarel van Edward Lear
Lezend over zijn voettocht en kijkend naar zijn schetsen bedacht ik me dat Edward Lear een Urban Sketcher pur sang was. Hij tekende op locatie en nam er de tijd voor. Hij gebruikte zijn schetsen soms om uit te werken in litho’s of olieverfschilderijen, maar hij beleefde echt plezier aan het buiten tekenen.
Als ik later een heruitgave van zijn reisverslag in handen krijg uit 1960, lees ik in de introductie van Peter Quennell dat Lear tijdens een latere reis door India maar liefst 560 tekeningen maakte, negen schetsboeken vulde en vier journals volschreef. Ik teken ook graag als ik reis; om herinneringen vast te leggen, zeker, maar vooral om ergens écht te zijn, mijn omgeving écht te zien en om contacten te leggen. Ik heb het idee dat dat voor Lear ook zo werkte.
Lear maakte op basis van zijn schetsen litho’s als deze.
In de heruitgave lees ik trouwens dat het citaat op het bankje nog verder ging: “… as if it had been intended to make them look as much like natural bits of scenery as possible.“
De voettocht die Edward Lear maakte is bewegwijzerd en staat bekend als ‘Il Sentiero dell’Inglese‘ en er zijn reisorganisaties die de wandeling verzorgd aanbieden. Alessandra en ik bedachten een ‘In de voetstappen van Edward Lear tekenreis‘, met Bova als uitvalsbasis. Want ik ben nog lang niet uitgetekend en neem graag mensen mee om dit stukje Italië te ontdekken. In oktober ben ik van plan opnieuw naar Bova af te reizen en als je mee wilt: je bent van harte welkom! Meer informatie over de reis vind je op de website van Heleen.
Leuk! Dit boek over Edward Lear, geillustreerd door Laura Carlin, is ook echt een aanrader: https://www.amazon.nl/gp/aw/d/1592704131/ref=tmm_hrd_swatch_0