Opwarmer voor de Sketch Day in Amsterdam
door Roger Klaassen
Over precies 2 maanden is de National Sketch Day in Amsterdam. Die dag staat in het teken van het werk van de Amsterdamse kunstenaar Martin Monnickendam. Als eerste opwarmer hebben we voor jullie een biografie. In aanloop naar de Sketch Day gaan we nog een keer kijken naar zijn tekeningen van Amsterdam.
De National Sketch Day in Amsterdam vindt plaats op 19 september. Voor deze dag moet je je inschrijven. In de week van 17 augustus publiceren we het programma van de dag op onze website, een aantal dagen daarna starten de inschrijvingen.
Martin Monnickendam wordt op 25 februari 1874 geboren in Amsterdam en hij overlijdt daar op 4 januari 1943. We kunnen hem dan ook een echte Amsterdamse kunstenaar noemen, die de stad en de Amsterdammers zijn hele leven heeft getekend en geschilderd.
Zelportret uit 1928
Monnickendam groeit op aan de Binnen Amstel, vlakbij het Muntplein. Hij heeft één broer en twee zussen. Zijn vader is boekhouder bij een groothandel in lederwaren, dus het gezin leeft in redelijke welstand. Typisch: Martin wordt in de vierde klas van de HBS van school gestuurd omdat hij te veel zit te tekenen. Hij doet dan maar toelatingsexamen voor de Rijksacademie van Beeldende Kunsten, slaagt daarvoor en rondt de opleiding af in 1895.
Vervolgens gaat hij voor twee jaar naar Parijs, de plek waar je als kunstenaar naartoe moet in die tijd. In Parijs volgt hij colleges aan de École des Arts et Metiers. Hij maakt tijdens de colleges schetsen voor wat later het schilderij zal worden waarmee hij beroemd wordt. Hij tekent (en schildert) niet zozeer de docenten of professoren, maar juist de toehoorders. Ook later zal Monnickendam veel schilderijen maken van publiek, toehoorders en voorbijgangers: in de synagoge, in het theater, bij grote bijeenkomsten, op pleinen en in straten en in café’s.
Conservatoire des Arts & métiers (1908) – het schilderij waarmee Monnickendam beroemd wordt.
Grote Synagoge in Amsterdam (nu een tentoonstellingsruimte in het Joods Historisch Museum). Monnickendam maakte veel tekeningen en schilderijen van het joodse leven, in Amsterdam en daarbuiten – veel van dat joodse leven is verdwenen in de Tweede Wereldoorlog.
Hierboven een klein schetsje van theaterpubliek zoals Monnickendam er vele maakte in kleine schetsboekjes. Op basis daarvan maakte hij dan grote schilderijen van theaterpubliek, zoals Entreacte uit 1912, dat je hieronder kunt zien. Een flink doek van 160 x 200 cm.
Martin wordt in 1904 lid van Arti & Amicitiae, de Amsterdamse kunstenaarsvereniging die nog altijd bestaat. Tijdens de Sketch Day mogen we jullie ontvangen in de prachtige Sociëteit van deze vereniging aan het Rokin. Een paar deuren rechts van deze Sociëteit zit dan een vestiging zijn latere vaste kunsthandelaar Houthakker.
In 1906 trouwt Martin met Alice Mouzin. Samen krijgen ze twee dochters, Roos (1908) en Ruth (1911).
Met zijn schilderscarrière gaat het steeds beter – hij wint prijzen, hij exposeert en hij geeft schilderles aan de beter gesitueerden. Hij tekent ook als verslaggever voor tijdschriften – zo maakt hij een reportage van een stormramp in Borculo. In het eerste deel van de twintigste eeuw is hij één van de bekendste en productiefste kunstenaars van ons land. Hij kan zich het pand aan de Stadhouderskade 92 veroorloven.
Op reis met Martin Monnickendam (… urban sketches)
Monnickendam heeft zijn hele leven gereisd. In ons eigen land, maar hij bezoekt ook België, Zweden, Engeland, Duitsland, Frankijk en Italië. We gaan met hem op reis aan de hand van enkele tekeningen – het zal duidelijk zijn waarom we graag een National Sketch Day om hem heen willen organiseren. We beginnen en eindigen in zijn Amsterdam
Deze tekening van het Amstelveld (1917) is kenmerkend voor de tekeningen van Monnickendam: kleurrijk, vrolijk en vol leven, vlot getekend met pastelkrijt, vaak in combinatie met aquarelverf.
Monnickendam bracht met zijn gezin veel vakanties door op de Veluwe, in Stroe. Hoewel hij zelf joods was, bezocht hij er toch een kerkdienst. Voorzien van papier en tekenmateriaal om de preek te kunnen doorstaan. Ik denk dat het papier behoorlijk verkleurd is in de loop van de tijd – hoeveel lichter en sprankelender zou deze tekening geweest zijn?
Begin jaren 1920 reist Monnickendam een aantal keer naar Duitsland. In 1922 maakt hij veel tekeningen van Rothenburg – in deze schets gebruikt hij zijn gewoonlijke combinatie van aquarel met pastel.
Een schets van Bielefeld uit 1923.
Fantastische kleuren in deze schets van Venetië. In 1929 gaat Monnickendam voor het eerst naar Italië – er zullen nog vier reizen volgen in de jaren 1930. Soms zamelen vrienden geld in om de reizen te bekostigen. Op basis van zijn schetsen maakt Monnickendam grote olieverfschilderijen.
Piazza Navona in Rome. In Rome bezoekt en tekent hij vrijwel alle bekende toeristische plekken: het Pantheon, de Trevifontein, het Colosseum en de Sint Pieter. De afmetingen van de meeste van zijn Italiaanse schetsen zijn ongeveer 30 x 40 cm. Een combinatie van aquarel en pastelkrijt.
Een poortje van de San Miniato in Florence. We zullen een volgende keer nog heel wat poortjes gaan zien.
Terug in Amsterdam. Het uitzicht op de Nicolaaskerk vanaf het Stationsplein. Wie wordt er nu niet vrolijk van deze tekening? Ik zou zo op die tram willen springen.
Zoals gezegd, Martin Monnickendam was joods, en dat maakt zijn leven in de oorlogsjaren natuurlijk zwaar. Het is voor een joodse kunstenaar moeilijk om aan werk te komen. Een bevriende aannemer werkt aan de renovatie van het pand De Leeuwenburgh aan de Oudezijds Voorburgwal (tegenwoordig de opvang van het Leger des Heils) en vraagt Martin om tekeningen te maken van de werkzaamheden. In de winter van 1942 werkt hij aan deze serie tekeningen, in de bittere kou. Hij loopt er een longontstekeing op waaraan hij op 4 januari 1943 overlijdt. Hij weet dan niet dat zijn naam inmiddels op de transportlijsten staat van de Duitse bezetter – hem is ook veel leed bespaard gebleven.
Een schrijnwerker aan het werk in De Leeuwenburgh.
Huis De Leeuwenburgh (nu: het Majoor Bosshardthuis) – het pand heeft tegenwoordig een trapgevel. Op de begane grond is nu een dagopvang van het Leger des Heils gevestigd, op de verdiepingen daarboven een museum over het Leger des Heils. Het is het oudste stenen woonhuis van Amsterdam.
De dochters van Monnickendam komen uiteindelijk met alle werken die niet verkocht waren op de Veluwe terecht, in Elspeet. De huizen van de zussen zijn niet geschikt en de zussen ontbreekt het aan kennis en mogelijkheden om de werken goed te bewaren (vocht, kou en lekkage) – verf laat los en tekeningen plakken aan elkaar. Ook ontbreekt het ze aan connecties in de kunstwereld – en misschien wel initiatief – om zijn werk in de aandacht te houden en beschikbaar te stellen voor tentoonstellingen. Sowieso is er na de oorlog minder belangstelling voor tijdgenoten van Monnickendam als Sluyters en Breitner en ook de naam Martin Monnickendam raakt in de vergetelheid.
Liefhebber van Monnickendams werk Ruud van Helden ‘ontdekt’ de slechte situatie waarin de werken zich bevinden in Elspeet begin jaren 1970 en realiseert zich dat een reddingsoperatie noodzakelijk is. In overleg met de zussen Monnickendam richt hij in 1973 de Stichting Vrienden van de schilder Martin Monnickendam op en de collectie wordt ondergebracht in de stichting waarvan Roos Monnickendam dan bestuursvoorzitter is. De Stichting brengt de werken onder bij musea en galerieën. Werken worden zoveel mogelijk gerestaureerd en geconserveerd. Er verschijnt een flinke tweedelige catalogus van het werk – ruim 4000 werken worden erin beschreven en afgebeeld.
In aanloop naar de Sketch Day van 19 september kun je nog een artikel verwachten met Monnickendams tekeningen van Amsterdam en gaan we zien welke plekken in Amsterdam we willen gaan tekenen op 19 september, in het spoor van Martin Monnickendam.
Meer informatie over Martin Monnickendam vind je op de website van de Stichting Vrienden van de schilder Martin Monnickendam.
Met dank aan Ruud van Helden (Stichting Vrienden van Martin Monnickendam)
Heel interessant om zijn werk te leren kennen
Heel leuk en leerzaam! Tot daar!